Lý là gì? Nguồn gốc, các điệu lý Nam Bộ phổ biến nhất hiện nay

Cùng với hò, vè, Lý là một trong những làn điệu dân ca rất quen thuộc với cuộc sống thường ngày của mỗi người dân Việt Nam. Vậy bạn có biết Lý là gì? Có những điệu Lý nào? Điểm điểm của chúng ra sao? Cùng Lạc Việt Audio chúng tôi tìm hiểu ngay trong bài viết này để được giải đáp nhé!

Lý là gì?

Lý là một làn điệu dân ca xuất phát từ âm nhạc dân gian phát triển lên từ sinh hoạt văn hóa, đời sống thường ngày của người dân từ Bắc vô Nam. Nhưng phổ biến nhất là từ dải đất Trung Bộ trở vào phía Nam, các khu vực khai phá đất mới trong Nam Bộ.

>>> Tham khảo thêm các tin tức:

  • Hò là gì? – Nét đẹp văn hóa âm nhạc Việt Nam theo năm tháng!
  • Nghệ thuật múa rối nước tiếng anh là gì? Bạn biết gì về rối nước
  • Cải lương là gì? Nguồn gốc, đặc điểm của nghệ thuật cải lương

Nguồn gốc của các điệu Lý Nam Bộ

Nguồn gốc của các điệu Lý Nam Bộ, Bắc hay Trung bộ đều xuất phát từ người dân, nguồn gốc lao động mà ra. Không ai biết chính xác được Lý ra đời từ khi nào nhưng chúng bắt đầu thịnh hành trong giai đoạn khai phá các vùng đất mới. Những điệu Lý giống như người bạn song hành với con người được cất lên mỗi khi lao động, làm việc hoặc đang chờ tới công việc chuẩn bị tiếp theo.

Nhiều nhà nghiên cứu văn học dân gian khẳng định rằng Lý giống như một làn điệu thể hiện tinh thần lạc quan trong cuộc sống, vượt qua những khó khăn, gian nan giúp con người ta yêu đời, yêu thiên nhiên xung quanh hơn. Nhất là trong thời kỳ khai hoang lập ấp, các điệu Lý giúp con người hết cảm giác cô đơn, buồn tẻ, trống trải nơi hoang vắng.

Đặc điểm của điệu Lý là gì?

Các điệu Lý dân ca không được xếp cùng với hò, vè hay nhiều thể loại khác bởi chúng vẫn có nhiều đặc điểm riêng biệt tạo nên nét độc đáo riêng mà chỉ có ở thể loại này có.

Lời ca, câu từ trong hát Lý

Lời ca, câu từ trong các điệu Lý thường mang tính dân dã, ngắn gọn và dễ nhớ. Chúng có thể được lấy từ các bài thơ lục bát, lục bát biến thể kết hợp với các cụm từ, điệp ngữ, âm đệm thêm để tạo nên một bài hát Lý hoàn chỉnh. Trước đây Lý chủ yếu được truyền dạy thông qua hình thức truyền miệng chứ không hề có bản nhạc, ghi chép lời hát, vì thế mà tính ngắn gọn và dễ nhớ cũng được đề cao trong thể loại này. Từ ngữ được lựa chọn trong các bài Lý đều là những từ ngữ hàng ngày mà người dân lao động nói với nhau, rất mộc mạc, gần gũi.

Giai điệu của Lý

Cũng giống như câu từ, lời ca trong những bài hát Lý thì giai điệu của chúng cũng rất gần gũi, thân thuộc giúp mọi người dễ nhớ và dễ thuộc hơn. Thậm chí nhiều bài hát còn được trình bày theo lối hát riêng của người dân chứ không theo một khuôn nhạc nhất định nào. Chỉ khi các điệu Lý được quan tâm hơn và có nhiều nhạc sĩ đã phổ nhạc cho bài hát thì chúng mới thực sự có giai điệu cố định và ổn định với thời gian.

Đa số các bài hát Lý cổ đều được phổ nhạc từ chính những người lao động, nói là phổ nhạc nhưng chính xác là họ thổi hồn từ lời thơ thành những câu hát theo kinh nghiệm và cảm xúc ngẫu hứng.

Không gian hát Lý

Không cần sân khấu hay một không gian biểu diễn cụ thể, các điệu Lý Nam bộ có thể được cất lên, ngân nga ở bất cứ nơi đâu, bất cứ chỗ nào. Từ việc chèo thuyền vượt qua các con kênh, rạch chằng chịt hay bán đồ trên sông, khai hoang, trồng lúa,…..đều có thể xuất hiện các điệu Lý.

Như đã đề cập bên trên thì Lý giống như người bạn đồng hành và cũng là món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân ở nhiều khu vực. Mỗi người dân đều có thể trở thành một nghệ sĩ hát những điệu Lý riêng của mình, chúng không hề bị gò bó trong một khuôn khổ nào cả.

Chủ đề của hát Lý là gì?

Chủ đề trong hát Lý cũng rất gần gũi với cuộc sống thường ngày của người dân. Chỉ đơn giản là bông hoa, trái cây hay chim thú, bánh trái,… đều có thể trở thành cho một bài hát Lý. Tất cả những vật dụng hoặc những thứ người dân thấy trong cuộc sống đều có thể trở thành chủ đề cho các điệu Lý. Chẳng hạn như Lý cây khế, Lý cây mù u, Lý con mèo, Lý con sam, Lý bờ đắp, Lý chim thằng chài, Lý cháo Lý cơm, Lý nón treo, Lý xôi vò, Lý cơm khô Lý cơm cháy, Lý ông Thôn, Lý chú Chệt, Lý bập boòng boong,….

Mặc dù mộc mạc nhưng hát Lý cũng thường hướng tới những chủ đề về ca ngợi thiên nhiên, cảnh vật, con vật món ăn, ca ngợi những đức tính tốt, châm biếm mỉa mai cái xấu,… chúng vẫn có ý nghĩa về mặt giáo dục và phản ánh một phần gì đó của xã hội.

Các điệu Lý chính hiện nay

Dưới đây là các điệu lý dân ca Nam bộ, Bắc và Trung bộ phổ biến hiện nay mời các bạn cùng tham khảo:

Một số điệu Lý Bắc

  • Lý con cò
  • Lý con cóc
  • Lý con khỉ
  • Lý con sáo
  • Lý cây đa
  • Lý đầu cầu
  • Lý hái hoa
  • Lý bông dừa
  • Lý ba tri
  • Lý cái mơn
  • Lý cháo lý cơm
  • Lý cơm khô cơm cháy
  • Lý con sáo gò công
  • Lý con sáo sang sông
  • Lý ngựa ô
  • Lý giao duyên (Dân ca quan họ Bắc Ninh)

Những điệu Lý miền Trung

Lý con sáo (Thanh Hóa) Lý cá trê Lý con quạ Lý mừng xuân Lý con trâu Lý cái kéo Lý con sam Lý năm canh Lý giao duyên Lý cái phảng Lý cống chùa Lý nón treo Lý hoài nam Lý cải dầm Lý cơm Lý ong rợ Lý con sáo Trung bộ (Lý tình tang) Lý cây khế Lý cơm cháy Lý ông thôn Lý mơ ní Lý cây mù u Lý cơm khô Lý qua đèo Lý mười thương Lý cháo Lý chú chệt Lý qua rừng Lý ăn giỗ Lý chia tay Lý dầu dừa Lý quan chua Lý ba con ngựa Lý chim thằng chài Lý đêm trăng Lý quảnh đập Lý bải chài Lý chim quyên Lý đồng nai Lý quỳnh tương Lý bập boòng boong Lý chim xanh Lý giọng bóng Lý rẫy lý vườn Lý bắt tước Lý con cá lóc Lý hoa thơm Lý ru em Lý bình vôi Lý con khỉ Lý hò khoan Lý sắc bùa Lý bông dừa Lý con kiến Lý kêu đò Lý sâm thương Lý bờ đắp Lý con mèo Lý lu là Lý tang tình tang Lý tăng tít Lý thương nhau Lý trống chầu Lý xự xế xang Lý tầm quân Lý thượng du Lý xăm Lý vọng phu Lý thiên thai Lý trăng soi Lý xôi vò Lý son sắc

Các điệu Lý Nam Bộ

  • Lý Bông dừa
  • Lý Ba Chi
  • Lý Cái Mơn
  • Lý Cây bông
  • Lý Chim xanh
  • Lý Chiều chiều (Lý Cây ngô, lý Tưới cây, lý Buổi chiều)
  • Lý Con sáo Gò Công (Lý con sáo sang sông)
  • Lý Con sáo Bạc Liêu
  • Lý Đất Giồng
  • Lý Kéo chài
  • Lý Mỹ Hưng
  • Lý Ngựa ô
  • Lý Năm Căn
  • Lý Quạ kêu
  • Lý Tòng quân
  • Lý Qua cầu
  • Lý Đêm Trăng
  • Lý Tư Phùng
  • Lý Son Sắt (Lý Tứ Đại)

Cách đặt tên các điệu Lý

Mang trong mình âm hưởng dân gian, gần gũi với cuộc sống thường ngày vì thế mà cách đặt tên những điệu hát Lý cũng rất đơn giản. Có 5 phương pháp đặt tên:

  • Cách 1: Đặt theo tên từ nội dung của lời hát chẳng hạn như chúng ta thấy các bài hát được đặt theo nội dung trong bài hát lý con cúm núm, lý con sam, lý con sáo, lý ngựa ô, lý cây bần, lý cây gòn, lý trái bắp, lý trái mướp, lý dầu dừa, lý mù u, lý bình vôi, lý cái phảng, lý chúc rượu, lý qua cầu, lý cấy, lý đương đệm, lý cảnh chùa, lý vọng phu,…
  • Cách 2: Đặt tên theo một số từ đầu của câu hát chẳng hạn như lý con cua, lý con chuột, lý con mèo, lý chim chi, lý chim sắc, lý chim chuyền, lý cây xanh, lý cây bông, lý cây ớt, lý mạ non, lý dừa tơ, lý trồng hường, lý chẻ tre, lý chiếu bông, lý chiều chiều, lý bánh canh, lý dĩa bánh bò, lý ông hương, lý nàng dâu, lý ba xa kéo chỉ, lý xăm xăm, lý liễn vũ,…
  • Cách 3: Đặt tên theo tiếng đệm lót hoặc tiếng láy đưa hơi ví dụ cụ thể như lý í a, lý băng rù, lý bằng lưu thủy, lý bằng rằng, lý cống xê xang, lý giọng ứ, lý hố khoan, lý hố mơi, lý kỳ hợi, lý lu là, lý tú lý tiên, lý rị đa (hoặc lý đu đê), lý rường ơ, lý tang tình, lý ợ, lý yến ảnh,…
  • Cách 4: Đặt tên Lý theo giọng bông theo xuất xứ của loại hình ca bóng rỗi; hoặc đặt tên theo đặc tính của nhóm tiếng đệm mô phỏng các bậc âm của “chữ đờn” dân tộc; hoặc tiếng tụng niệm kinh kệ: lý bản đờn, lý cống chùa…
  • Cách 5: Đặt tên bài Lý theo địa danh chẳng hạn như lý Ba Tri, lý Cái Mơn,….

Những bài hát Lý Nam Bộ hay nhất

Dưới đây là những bài hát điệu Lý nổi tiếng được yêu thích nhất theo năm tháng, mời các bạn cùng thưởng thức nhé!

1. Lý Con Sáo Bạc Liêu

2. Lý Ngựa ô

3. Lý quạ kêu

4. Lý Bông dừa

5. Lý cây đa

6. Lý kéo chài

7. Lý cái mơn

8. Lý hoài nam

9. Lý mười thương

Nghe các điệu Lý bằng loa gì hay?

Hiện nay, các bài hát Lý không chỉ là một món ăn tinh thần trong đời sống của chính những người hát mà chúng còn được biểu diễn lại bởi nhiều nghệ sĩ nổi tiếng trên các sân khấu lớn và được công chúng đón nhận. Tuy nhiên nghe hát Lý có khác gì với những thể loại nhạc chúng chúng ta hay nghe, sử dụng loa gì sẽ cho chất âm tốt nhất?

Các điệu Lý tập trung nhiều vào giọng hát vì thế bạn cần chọn những dòng loa có tiếng mid rõ ràng, chi tiết. Những mẫu loa karaoke của JBL, BMB hay Bose sẽ là sự lựa chọn tối ưu nhất. Ngoài ra bạn cũng có thể chọn các sản phẩm như loa âm trần cao cấp, loa treo tường để nghe nhạc cũng khá ổn. Để nghe những bài hát Lý được hay và trọn vẹn nhất nhất thì đừng quên trang bị cả những thiết bị xử lý âm thanh chất lượng tốt như amply, vang cơ, vang số, cục đẩy công suất.

Trên đây là bài viết giới thiệu Hát Lý là gì? Nguồn gốc phát triển cũng như các điệu Lý Nam Bộ, Bắc Bộ, Trung Bộ phổ biến hiện nay. Mong rằng với những thông tin mà chúng tôi cung cấp sẽ giúp bạn hiểu hơn về làn điệu dân ca độc đáo này của Việt Nam. Theo dõi Lạc Việt Audio chúng tôi để biết thêm thật nhiều thông tin bổ ích khác nữa nhé! Hẹn gặp các bạn trong những bài viết sau.